راهنمای سینمای ویم وندرس
اگر بخواهیم ویم وندرس را بر اساس مقالات و کتابهای مهم سینمایی بشناسیم، چند ایده کلیدی تقریباً در همه مطالعات درباره او تکرار میشود. فهم این چند نکته باعث میشود آثار او نظیر پاریس تگزاس، آسمان بر فراز برلین و حتی آثار متأخرش مانند روزهای عالی را بهتر درک کنیم.
۱. سینمای وندرس بیش از آنکه درباره «رسیدن» باشد، درباره «در راه بودن» است
مهمترین مفهوم در سینمای وندرس «سفر» نیست، بلکه «سرگردانی» است. شخصیتهای او معمولاً نمیدانند دقیقاً دنبال چه هستند. آنها در جاده، شهر یا جهان حرکت میکنند تا هویت خود را پیدا کنند. پژوهشگران این ویژگی را در فیلمهای جادهای او بارها بررسی کردهاند و معتقدند حرکت، خودِ فرآیند شکلگیری شخصیت است.
به همین دلیل:
- تراویس در پاریس تگزاس راه میرود.
- فرشتههای آسمان بر فراز برلین سرگردان شهرند.
- شخصیت اصلی فیلم روزهای عالی نیز در ظاهر ثابت است اما در سطح درونی مدام در حال سفر است.
در سینمای وندرس، مقصد اهمیت کمتری از مسیر دارد.
۲. دغدغه اصلی او «بحران هویت» پس از جنگ جهانی دوم است
وندرس از نسل فیلمسازان «سینمای نوین آلمان» است؛ نسلی که در آلمانِ پس از نازیسم بزرگ شد. بسیاری از منتقدان معتقدند شخصیتهای او اغلب افرادی هستند که احساس میکنند به جایی تعلق ندارند و گذشته خود را گم کردهاند.
برای همین در آثارش دائماً با این مضامین روبهرو میشوی:
- بیخانمانی
- تنهایی
- فقدان حافظه
- جستجوی ریشهها
- ناتوانی در برقراری ارتباط
تراویس در پاریس تگزاس نمونه کامل این وضعیت است.
۳. آمریکا برای وندرس هم رؤیاست و هم کابوس
یکی از مهمترین موضوعات مطالعات وندرس، رابطه پیچیده او با آمریکاست.
او در نوجوانی شیفته فرهنگ آمریکا بود؛ وسترنها، راک اند رول، جادهها و اسطوره آزادی. اما وقتی با آمریکا از نزدیک مواجه شد، تصویری دوگانه پیدا کرد: آمریکا برای او هم سرزمین رؤیا بود و هم نماد تنهایی، مصرفگرایی و گمگشتگی مدرن.
به همین دلیل پاریس، تگزاس یک فیلم ضدآمریکایی نیست، بلکه فیلمی است که همزمان عاشق و منتقد آمریکاست.
۴. تصویر در آثار او از داستان مهمتر است
یکی از نقدهای مشهور به وندرس این است که گاهی «عکاس بهتری از فیلمساز» است.
حتی طرفدارانش میگویند او قبل از اینکه داستان تعریف کند، تصویر خلق میکند. قابهایش اغلب شبیه عکسهای مستقل هستند:
- جادههای خالی
- پمپبنزینهای متروک
- تابلوهای نئونی
- بیابانها
- فضاهای شهری سرد
به همین دلیل برخی منتقدان معتقدند روایت در فیلمهای وندرس گاهی قربانی زیبایی بصری میشود. اما طرفدارانش همین ویژگی را نقطه قوت او میدانند.
۵. او به شدت تحت تأثیر یاسوجیرو اوزو است
یکی از موضوعاتی که در مطالعات وندرس زیاد تکرار میشود تأثیر Yasujirō Ozu است. وندرس حتی مستندی به نام Tokyo-Ga درباره اوزو ساخته است.
شباهتهای مهم:
- ریتم آرام
- توجه به زندگی روزمره
- سکوتهای طولانی
- اهمیت فضاها و اشیا
- توجه به تنهایی انسان
پژوهشگران معتقدند بخش مهمی از نگاه انسانی وندرس از اوزو آمده است.
۶. تنهایی در سینمای وندرس یک بیماری نیست؛ یک وضعیت وجودی است
یکی از تفاوتهای او با بسیاری از فیلمسازان آمریکایی این است که تنهایی را صرفاً یک مشکل روانی نمیبیند.
در آثار او تنهایی بخشی از وضعیت انسان مدرن است. شخصیتها اغلب در میان جمع هم تنها هستند.
به همین دلیل فیلمهای او بیشتر حس میشوند تا فهمیده شوند. بسیاری از مخاطبان بعد از پایان فیلم نمیتوانند دقیقاً بگویند داستان چه بود، اما احساس فیلم مدتها در ذهنشان میماند.
۷. مهمترین صحنههای وندرس معمولاً درباره «دیدن» هستند
در مطالعات جدید درباره پاریس، تگزاس توجه زیادی به مفهوم «نگاه» شده است. پژوهشگران نشان دادهاند که شخصیتهای وندرس دائماً در حال نگاه کردن یا دیده شدن هستند. شیشه یکطرفه در صحنه مشهور پایانی پاریس، تگزاس فقط یک عنصر داستانی نیست؛ استعارهای از ناتوانی انسان در برقراری ارتباط کامل با دیگری است.
در واقع شخصیتهای وندرس:
- یکدیگر را میبینند،
- اما واقعاً همدیگر را نمیشناسند.
۸. اگر بخواهیم سینمای وندرس را در یک جمله خلاصه کنیم
بسیاری از پژوهشگران معتقدند وندرس فیلمساز «آدمهای گمشده در چشماندازهای بزرگ» است. جاده، شهر، بیابان و آسمان در آثار او فقط لوکیشن نیستند؛ بازتاب وضعیت روحی شخصیتها هستند.
اما برای تماشای آثار شاخص وندرس و ورود به جهان او، فیلمهای ذیل پیشنهاد میشود:
مرحله اول: دروازه ورود به دنیای وندرس
1. Paris, Texas
در این فیلم تقریباً همه عناصر اصلی سینمای وندرس را میتوان دید:
موسیقی
تنهایی
جاده
بحران هویت
آمریکا
خانواده
سکوت
2. Wings of Desire
اگر پاریس، تگزاس فیلم زمینی وندرس است، این فیلم آسمانی اوست
بسیاری از منتقدان آن را بزرگترین اثر وندرس میدانند.
مرحله دوم: شناخت ریشههای وندرس
3. Alice in the Cities
شاهکار کمتر دیدهشده اوست و اینجاست که زبان سینمایی وندرس شکل میگیرد:
- سفر
- عکاسی
- بیگانگی
- روابط انسانی شکننده
بسیاری از منتقدان این فیلم را خالصترین فیلم وندرس میدانند.
4. Kings of the Road
طولانی است (حدود سه ساعت) اما برای فهم سینمای وندرس بسیار مهم است. در واقع این فیلم بیانیه سینمایی نسل او محسوب میشود.
مرحله سوم: وندرسِ پخته و متأخر
5. Perfect Days
روزهای عالی، بهترین فیلم وندرس در چند دهه اخیر است. جالب است که در هشتادسالگی دوباره به همان مضامین قدیمی برگشته:
- تنهایی
- مشاهده
- زندگی روزمره
- معنا در چیزهای کوچک
این فیلم برای خیلیها حکم جمعبندی تمام دوران کاری وندرس را دارد.
مرحله چهارم: مستندهای ضروری
6. Buena Vista Social Club
حتی اگر به موسیقی کوبایی علاقه نداشته باشید، مستند فوقالعادهای است و خیلیها آن را بهترین مستند وندرس میدانند.
7. Pina
یکی از بهترین فیلمهای تاریخ درباره رقص است و نمونهای عالی از اینکه وندرس چگونه فضا و حرکت را ثبت میکند.
فیلمهایی که فقط اگر شیفته وندرس شدی سراغشان خواهی رفت
- The American Friend
- Until the End of the World
- Faraway, So Close!
- The State of Things
- Tokyo-Ga
اینها آثار مهمی هستند، اما برای ورود به دنیای وندرس ضروری نیستند.
بعد از تماشای آثار مهم نامبرده شده در این مطلب شما حدود ۸۰ درصد از جهان فکری ویم وندرس را خواهید شناخت.
